1.1. Vergi Sisteminin Hüquqi Anlayışı və Əhatə Dairəsi Vergi sistemi — dövlətin vergi siyasətini reallaşdırmaq üçün tətbiq edilən vergilərin, onların müəyyən edilməsi, ödənilməsi və yığılması qaydalarının, habelə vergi münasibətləri iştirakçılarının hüquq və vəzifələrinin məcmusudur. Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsi ölkədə vergi sistemini, vergitutmanın ümumi əsaslarını və vergi nəzarətinin forma və metodlarını müəyyən edir. Vergi sistemi təkcə vergilərin siyahısı deyil, həm də vergi ödəyiciləri ilə dövlət vergi orqanları arasındakı münasibətləri tənzimləyən hüquqi mexanizmdir.
1.2. Vergi Sisteminin Təşkilati Strukturu Azərbaycan Respublikasında vergi sistemi üç pilləli struktura malikdir və aşağıdakı vergilər müəyyən edilir və ödənilir:
1. Dövlət vergiləri: Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilən və Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisində ödənilməli olan vergilərdir.
2. Muxtar respublika vergiləri: Naxçıvan Muxtar Respublikasında Vergi Məcəlləsinə müvafiq olaraq Naxçıvan MR qanunları ilə müəyyən edilən və orada ödənilən vergilərdir.
3. Yerli vergilər (bələdiyyə vergiləri): Vergi Məcəlləsi və müvafiq qanunla müəyyən edilən, bələdiyyələrin qərarlarına əsasən tətbiq edilən və bələdiyyələrin ərazilərində ödənilən vergilərdir.
1.3. Vergilərin Təsnifatı: Dövlət və Yerli Vergilər Məcəlləyə əsasən vergilər dövlət büdcəsinə və ya yerli büdcəyə ödənilməsinə görə təsnif edilir:
• Dövlət Vergiləri (Maddə 6): Bunlar mərkəzləşdirilmiş qaydada tənzimlənir və aşağıdakıları əhatə edir:
◦ Fiziki şəxslərin gəlir vergisi;
◦ Hüquqi şəxslərin mənfəət vergisi (bələdiyyə mülkiyyətində olanlar istisna);
◦ Əlavə dəyər vergisi (ƏDV);
◦ Aksizlər;
◦ Hüquqi şəxslərin əmlak vergisi;
◦ Hüquqi şəxslərin torpaq vergisi;
◦ Yol vergisi;
◦ Mədən vergisi;
◦ Sadələşdirilmiş vergi.
• Yerli (Bələdiyyə) Vergilər (Maddə 8): Bələdiyyələr tərəfindən yığılan və yerli büdcəyə yönəldilən vergilərdir:
◦ Fiziki şəxslərin torpaq vergisi;
◦ Fiziki şəxslərin əmlak vergisi;
◦ Yerli əhəmiyyətli tikinti materialları üzrə mədən vergisi;
◦ Bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssisələrin mənfəət vergisi.
1.4. Birbaşa və Dolayı Vergilər (İqtisadi Mahiyyəti) Vergi Məcəlləsində birbaşa "birbaşa" və "dolayı" terminləri fəsil başlıqlarında istifadə olunmasa da, vergilərin iqtisadi təbiəti bu təsnifatı formalaşdırır:
• Birbaşa vergilər: Gəlir və ya əmlakın dəyərindən birbaşa tutulur. Məsələn: Gəlir vergisi, Mənfəət vergisi, Əmlak vergisi, Torpaq vergisi. Bu vergilərdə ödəyici vergini birbaşa öz gəlirindən və ya əmlakından ödəyir.
• Dolayı vergilər: Malların (işlərin, xidmətlərin) qiymətinə əlavə edilərək istehlakçıdan alınan vergilərdir. Məsələn: Əlavə Dəyər Vergisi (ƏDV), Aksizlər, Yol vergisi. Bu vergilərin faktiki yükünü son istehlakçı daşıyır, lakin büdcəyə ödənişi satıcı (vergi ödəyicisi) həyata keçirir,.
1.5. Vergi Sisteminin Vahidliyi Vergi Məcəlləsi ilə nəzərdə tutulmayan vergilərin müəyyən edilməsinə yol verilmir. Azərbaycan Respublikasının vergiləri yalnız bu Məcəllə ilə müəyyən edilir, onların dəyişdirilməsi və ya ləğv edilməsi yalnız Məcəlləyə dəyişiklik edilməsi ilə mümkündür. Bu, vergi sisteminin sabitliyini və qanuniliyini təmin edir.