1.1. Verginin Hüquqi Tərifi və Mahiyyəti Vergi Məcəlləsinin 11-ci maddəsinə əsasən, vergi — dövlətin və bələdiyyələrin fəaliyyətinin maliyyə təminatı məqsədi ilə vergi ödəyicilərinin mülkiyyətində olan pul vəsaitlərinin özgəninkiləşdirilməsi şəklində dövlət büdcəsinə və yerli büdcələrə (habelə məqsədli dövlət fondlarına) köçürülən məcburi, fərdi və əvəzsiz ödənişdir.
Bu tərifdən verginin üç əsas əlaməti ortaya çıxır:
1. Məcburilik: Vergi könüllü ianə deyil, qanunla müəyyən edilmiş məcburi ödənişdir.
2. Fərdilik: Vergi hər bir vergi ödəyicisi tərəfindən fərdi qaydada ödənilir.
3. Əvəzsizlik: Vergi ödəmək müqabilində dövlət həmin an vergi ödəyicisinə birbaşa mal və ya xidmət təqdim etmir (ticarət əməliyyatından fərqli olaraq).
1.2. Verginin Funksiyaları (Vergi Məcəlləsi kontekstində) Vergi Məcəlləsinin müddəaları vergilərin nəzəri funksiyalarını (fiskal, tənzimləyici, sosial) aşağıdakı kimi tənzimləyir:
• Fiskal Funksiya: Verginin əsas məqsədi dövlətin və bələdiyyələrin fəaliyyətinin maliyyə təminatıdır. Yığılan vergilər dövlət büdcəsinə və yerli büdcələrə köçürülür. Bu funksiya dövlət aparatının saxlanması, müdafiə, təhsil və səhiyyə xərclərinin qarşılanması üçün baza yaradır.
• Tənzimləyici Funksiya: Vergi sistemi sahibkarlıq və investisiya fəaliyyətini təşviq etməlidir. Dövlət iqtisadiyyatın müəyyən sahələrini inkişaf etdirmək üçün vergi dərəcələrini dəyişə və ya güzəştlər tətbiq edə bilər. Məsələn, sənaye parklarının rezidentlərinə, kənd təsərrüfatı istehsalçılarına və ya investisiya təşviqi sənədi alanlara verilən geniş vergi azadolmaları bu funksiyanın təzahürüdür.
• Sosial Funksiya: Vergilər əhalinin sosial müdafiəsinə xidmət edir. Vergi Məcəlləsi sosial ədalət prinsipini qoruyaraq müəyyən kateqoriyalı şəxslərə (şəhid ailələri, müharibə veteranları, əlilliyi olan şəxslər) vergi güzəştləri verir. Bu, gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsi və həssas qrupların dəstəklənməsi deməkdir.
1.3. Vergilərin Müəyyən Edilməsi Prinsipləri Vergilər yalnız Vergi Məcəlləsi ilə müəyyən edilir. Heç bir şəxs Məcəllədə nəzərdə tutulmayan vergini ödəməyə məcbur edilə bilməz. Vergilər iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmalı, ümumi, bərabər və ədalətli olmalıdır. Siyasi, ideoloji və ya etnik mülahizələrə görə fərqli vergi dərəcələrinin tətbiqi qadağandır.
1.4. Ödəniş Vasitəsi Azərbaycan Respublikasının ərazisində vergilər (xüsusi hallar istisna olmaqla) Azərbaycan Respublikasının pul vahidi olan manatla hesablanır və ödənilir.